استان یزد در دهههای اخیر بیش از هر زمان دیگری با واقعیت سخت کمآبی روبهرو شده است؛ واقعیتی که دیگر صرفاً یک مسئله طبیعی یا اقلیمی تلقی نمیشود، بلکه به یکی از مهمترین دغدغههای توسعهای، اقتصادی و حتی اجتماعی استان تبدیل شده است. افت سطح آبهای زیرزمینی، کاهش بارندگی و فشار روزافزون بر منابع محدود آبی موجب ایجاد شرایطی شده که ادامه مسیر گذشته را با تردیدهای جدی مواجه کرده است. در چنین فضایی، مسئله آب به محور اصلی برنامهریزیهای کلان و تصمیمگیریهای محلی بدل شده است.
یزد سرزمینی است که در تاریخ خود همواره با خشکی سازگار بوده و تجربههای ارزشمندی در مدیریت منابع محدود داشته است. شیوههای سنتی بهرهبرداری از آب و نگاه مبتنی بر صرفهجویی، بخشی از فرهنگ زیستی مردم این منطقه بوده است. با این حال، تغییرات جمعیتی، توسعه شهرنشینی، گسترش فعالیتهای صنعتی و تحولات اقتصادی، الگوهای مصرف را دگرگون کرده و فشار بر منابع طبیعی را افزایش داده است. این تحولات، ضرورت بازنگری در شیوههای مدیریت و حرکت به سوی بهرهوری بالاتر را دوچندان کرده است.
در سالهای اخیر، تلاشهایی برای اصلاح الگوی مصرف در بخشهای مختلف از جمله کشاورزی، شرب و صنعت صورت گرفته است؛ اما پرسش اساسی این است که این اقدامها تا چه اندازه توانستهاند پاسخگوی ابعاد پیچیده بحران باشند. آیا کاهش مصرف ناشی از مدیریت آگاهانه بوده یا نتیجه محدودیتهای طبیعی و کاهش دسترسی به منابع؟ سهم فناوریهای نوین، تغییر الگوی کشت و بازچرخانی آب در این مسیر چقدر بوده است؟ اینها پرسشهایی است که پاسخ به آنها میتواند تصویری روشنتر از وضعیت کنونی ارائه دهد.
از سوی دیگر، توسعه صنعتی در اقلیم خشک همواره محل بحث بوده است. جانمایی صنایع، نوع فعالیتهای اقتصادی و میزان وابستگی آنها به منابع آبی، نقشی تعیینکننده در آینده استان دارد. حرکت به سمت فعالیتهای کمآببر، افزایش بهرهوری در واحدهای تولیدی و استفاده از فناوریهای بازچرخانی از جمله راهکارهایی است که میتواند میان توسعه و محدودیتهای طبیعی تعادل برقرار کند؛ تعادلی که بدون هماهنگی نهادی و مشارکت اجتماعی دستیافتنی نخواهد بود.
چشمانداز پیش رو برای مدیریت آب در یزد، بیش از هر چیز به میزان همگرایی میان نهادهای مسئول، اجرای کامل برنامههای موجود و همراهی جامعه وابسته است. عبور از شرایط فعلی مستلزم آن است که آب نهتنها بهعنوان یک منبع مصرفی، بلکه بهعنوان سرمایهای حیاتی برای نسلهای آینده در نظر گرفته شود.
در گفتوگو با علیاصغر سمسار یزدی؛ مدیرعامل مهندسین مشاور تمدن کاریزی، مدیرعامل اسبق آب منطقهای یزد و پژوهشگر در زمینه دانش بومی آب، با نگاهی کارشناسی به بررسی وضعیت مصرف آب، اقدامهای انجام شده، چالشهای اجرایی و افق پیش روی مدیریت منابع آبی استان یزد پرداختهایم.
با توجه به بحران کمآبی در استان یزد، ارزیابی شما از وضعیت فعلی مصرف آب چیست؟
ما در همه بخشهای کشاورزی، شرب و صنعت بایستی مدیریت مصرف داشته باشیم، افزایش بهرهوری را مورد توجه قرار دهیم و مصرف بهینه انجام شود. در بخش کشاورزی اگر روند دو سه دهه گذشته تاکنون را بررسی کنیم، مصرف آب کاهش پیدا کرده است که دو دلیل میتواند داشته باشد؛ دلیل نخست کاهش مخازن آبهای زیرزمینی و کاهش آبدهی چاههاست ولی در کنار آن دلیل دیگری هم دارد که عبارت است از روشهای نوینی که جایگزین روشهای سنتی شدهاند که خود به خود مصرف آب را پایین میآورند.
همچنین الگوهای کشت تغییر پیدا کرده است. کشتهای پرآبخواه که در گذشته خیلی در این منطقه متداول بود اکنون بسیار کمتر شده و مجموع این عوامل موجب شده مصرف آب در بخش کشاورزی نسبت به دو دهه پیش کاهش پیدا کند.
در بخش صنعت اگر کل کشور را در نظر بگیریم، جانمایی صنایع بایستی اصولیتر انجام شود. صنایع پرآبخواه باید در مکانهایی قرار گیرند که منابع آب مناسبتری در اختیار آنهاست. اگر صنعت خیلی آب نیاز داشته باشد باید در کنار دریا مستقر شود، آبشیرینکن داشته باشد و آب را از این طریق تأمین کند اما در استان یزد آنچه در مورد صنایع توصیه میشود این است که یزد به سراغ فعالیتهایی برود که احتیاج بسیار کمی به آب دارند مانند فعالیتهای بازرگانی یا خدماتی یا پژوهشی و دانشگاهی که تقریباً در همه این ابعاد این رویکردها مورد توجه است و انشاءالله در آینده هم تأثیر خودش را خواهد گذاشت.
تاکنون چه اقدامهایی برای مدیریت مصرف آب انجام شده است؟
در بخش شرب تمهیدات قابل توجهی توسط وزارت نیرو با همکاری مردم انجام شده است؛ اما باید سرانه مصرف آب نسبت به منطقه کویری که هستیم کاهش پیدا کند، به عنوان مثال به ۱۲۰ یا ۱۳۰ لیتر به ازای هر نفر در روز که استاندارد وزارت نیرو برای مناطق خشک است کاهش پیدا کند که بعید میدانم به این رقم رسیده باشیم. در مجموع در بخش شرب و در همه ابعاد زندگی بایستی به کاهش مصرف آب توجه کنیم.
اقدام خوب دیگری که انجام شده بازیافت آب است؛ یعنی در شهرهای مختلف استان شبکههای فاضلاب ایجاد شده و این آب مجدد بازچرخانی میشود و مورد استفاده قرار میگیرد و این خود به خود روی برداشت کمتر از منابع آبهای زیرزمینی اثر میگذارد.
چه عواملی موجب شده با وجود کمبود آب شاهد ساخت کارخانههای مختلف از جمله صنعت کاشی باشیم؟
یزد از طرفی خاک مرغوب و از طرفی کمبود آب دارد. تجربهای از قدیم در صنعت کاشی در میبد بوده و ساخت یک سری کارخانجات از آنجا آغاز شد و بعداً به صورت زنجیرهای ادامه پیدا کرد ولی مصرف آب کارخانجات کاشی بهخصوص با مدلی که اکنون به کار میبرند خیلی قابل توجه نیست. در واقع برخلاف انتظاری که میرود، مصرف خیلی بالایی ندارند، بهخصوص اینکه یک سری روشهای جدیدی را ابداع کردند که حتی آبهایی که تبخیر میشده بازچرخانی میکنند و فرایند تولید و مصرف آب کاهش پیدا کرده است.
آنچه مقداری نگرانکننده است، مصرف آب در بخش فولاد است که برخی کارخانجات فولاد مصرف آب قابل توجهی دارند.
چه برنامههایی در زمینه مدیریت مصرف آب در دست اجرا هستند؟
ما برنامههای کافی در زمینه مدیریت مصرف آب، مصرف بهینه آب و مورد توجه قرار دادن بهرهوری داریم اما مهم این است که این برنامهها به طور کامل اجرا شوند. اجرای آنها همکاری تنگاتنگ دولت و جامعهای که این آب را مصرف میکند میطلبد تا به پیش رویم؛ البته در نقطه نسبتاً قابل قبولی هستیم ولی میتوانیم به سمت نقاط مطلوبتر هم گام برداریم.
چشمانداز مدیریت آب در یزد در ۱۰ سال آینده را چطور میبینید؟
سازوکارهای لازم برای مدیریت آب در استان یزد به صورت کامل وجود دارد. به عنوان مثال شرکت آب منطقهای استان یزد تا حدی وظایف حاکمیتی را انجام میدهد، شرکت آب و فاصلاب استان یزد و سازمانهایی مانند سازمان کشاورزی و دیگر سازمانها متوجه ضرورت این موضوع و لزوم وجود آب و مدیریت آن به صورت کامل هستند. نزدیک شدن و همکاری و همگرایی این سازمانها با هم موجب میشود بتوانیم قدمهای مؤثرتری در استان یزد در زمینه بهرهوری آب برداریم.
نظر شما